Quy định pháp luật về chứng cứ trong vụ án dân sự

1. Khái niệm về chứng cứ

Điều 93 Bộ luật tố tụng dân sự 2015 có quy định: “ Chứng cứ trong vụ việc dân sự là những gì có thật được đương sự và cơ quan, tổ chức, cá nhân khác giao nộp, xuất trình cho Tòa án trong quá trình tố tụng hoặc do Tòa án thu thập được theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định và được Tòa án sử dụng làm căn cứ để xác định các tình tiết khách quan của vụ án cũng như xác định yêu cầu hay sự phản đối của đương sự là có căn cứ và hợp pháp”. Có thể hiểu đơn giản chứng cứ là những gì có thật, được thu thập theo trình tự và thủ tục như luật định. Phản ánh sự thật khách quan, là bằng chứng nhằm mục đích chứng minh, làm rõ và giải quyết vụ án, vụ việc khi có tranh chấp xảy ra

2. Đặc tính của chứng cứ

Một là, tính khách quan

Chứng cứ là những gì có thật, tồn tại khách quan không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của con người, tồn tại ngoài ý muốn của người tiến hành tố tụng và những người tham gia tố tụng.  Trong quá trình tố tụng, họ không thể tạo ra chứng cứ theo ý muốn chủ quan của họ mà chỉ có thể thu thập, nghiên cứu đánh giá và sử dụng chúng. Việc xác định tính khách quan này có ý nghĩa rất quan trọng trong việc chứng minh các tình tiết, sự kiện pháp lý và góp phần giải quyết vụ việc dân sự được công bằng, minh bạch và hiệu quả.

Hai là, tính liên quan

Chứng cứ là những sự kiện thực tế tồn tại khách quan và liên quan đến vụ, việc mà Tòa án dựa vào đó để giải quyết. Chứng cứ có tính liên quan bởi một vật luôn chứa đựng một tình tiết sự kiện, nếu sự kiện này có liên quan đến vụ việc dân sự, ý nghĩa đối với việc tìm ra sự thực khách quan của vụ việc đó thì đó là chứng cứ. Bộ luật Tố tụng dân sự quy định cụ thể các loại nguồn chứng cứ, tuy nhiên, Tòa án phải chọn lọc và đánh giá những gì có liên quan đến vụ việc. Thông thường, chứng cứ bao gồm những tin tức liên quan trực tiếp đến vụ việc dân sự, hoặc những tin tức liên quan gián tiếp, có tính chất trung gian, nhưng vẫn có khả năng giúp cho Tòa án công nhân hoặc phủ nhận được những tình tiết, sự kiện hay từ công nhận hoặc phủ nhận một tình tiết, sự kiện mà tìm ra được ý nghĩa của tình tiết, sự kiện khác. Như vậy, tính liên quan của chứng cứ có thể trực tiếp hoặc gián tiếp, tuy nhiên, cho dù là trực tiếp hay gián tiếp thì Tòa án cũng có thể sử dụng để giải quyết vụ việc dân sự sau khi áp dụng các biện pháp chọn lọc, đánh giá, phân tích...

Ba là, tính hợp pháp

Tính hợp pháp được hiểu là những thông tin, tài liệu, đồ vật,… do đương sự cung cấp hoặc do Tòa án thu thập phải phù hợp với quy định của pháp luật Tố tụng dân sự. Muốn trở thành chứng cứ thì thông tin, tài liệu, đồ vật trên  phải được thu thập và bảo quản theo đúng trình tự, thủ tục mà pháp luật quy định thì mới có giá trị pháp lý và được sử dụng để làm cơ sở đánh giá trong quá trình giải quyết vụ việc. Ví dụ: Bản photocopy hợp đồng không được chứng thực và không có bản chính để xuất trình cho Tòa án đối chiếu và các đương sự không thừa nhận nội dung, chữ ký...thì bản photocopy này không có giá trị chứng minh do không bảo đảm về tính hợp pháp

3. Nguồn chứng cứ

Nguồn chứng cứ được hiểu là nơi rút ra các chứng cứ. Tòa án chỉ có thể thu thập nguồn chứng cứ, từ đó rút ra chứng cứ. Bất kỳ loại chứng cứ nào cũng nằm trong nguồn chứng cứ nhất định, nhưng không có nghĩa là khi thu thập một nguồn chứng cứ nào thì đó nhất thiết trong đó sẽ chứa đựng chứng cứ.

Điều 94 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 quy định chứng cứ sẽ được thu thập từ các

nguồn:

1.  Tài liệu đọc được, nghe được, nhìn được, dữ liệu điện tử;

2.  Vật chứng;

3.  Lời khai của đương sự;

4.  Lời khai của người làm chứng;

5.  Kết luật giám định;

6.  Biên bản ghi kết quả thẩm định tại chỗ;

7.  Kết quả định giá tài sản, thẩm định giá tài sản;

8.  Văn bản ghi nhận sự kiện, hành vi pháp lý do người có chức năng lập;

9. Văn bản công chứng, chứng thực;

10. Các nguồn khác mà pháp luật quy định.

Để chứng cứ được xác định một cách dễ dàng hơn thì Điều 95 Bộ Luật tố tụng dân sự 2015 có quy định:

- Tài liệu đọc được nội dung được coi là chứng cứ nếu là bản chính hoặc bản sao có công chứng, chứng thực hợp pháp hoặc do cơ quan, tổ chức có thẩm quyền cung cấp, xác nhận.

- Tài liệu nghe được, nhìn được được coi là chứng cứ nếu được xuất trình kèm theo văn bản trình bày của người có tài liệu đó về xuất xứ của tài liệu nếu họ tự thu âm, thu hình hoặc văn bản có xác nhận của người đã cung cấp cho người xuất trình về xuất xứ của tài liệu đó hoặc văn bản về sự việc liên quan tới việc thu âm, thu hình đó.

 - Thông điệp dữ liệu điện tử được thể hiện dưới hình thức trao đổi dữ liệu điện tử, chứng từ điện tử, thư điện tử, điện tín, điện báo, fax và các hình thức tương tự khác theo quy định của pháp luật về giao dịch điện tử.

 - Vật chứng là chứng cứ phải là hiện vật gốc liên quan đến vụ việc.

 - Lời khai của đương sự, lời khai của người làm chứng được coi là chứng cứ nếu được ghi bằng văn bản, băng ghi âm, đĩa ghi âm, băng ghi hình, đĩa ghi hình, thiết bị khác chứa âm thanh, hình ảnh theo quy định tại khoản 2 Điều này hoặc khai bằng lời tại phiên tòa.

 - Kết luận giám định được coi là chứng cứ nếu việc giám định đó được tiến hành theo đúng thủ tục do pháp luật quy định.

- Biên bản ghi kết quả thẩm định tại chỗ được coi là chứng cứ nếu việc thẩm định được tiến hành theo đúng thủ tục do pháp luật quy định.

- Kết quả định giá tài sản, kết quả thẩm định giá tài sản được coi là chứng cứ nếu việc định giá, thẩm định giá được tiến hành theo đúng thủ tục do pháp luật quy định.

- Văn bản ghi nhận sự kiện, hành vi pháp lý do người có chức năng lập tại chỗ được coi là chứng cứ nếu việc lập văn bản ghi nhận sự kiện, hành vi pháp lý được tiến hành theo đúng thủ tục do pháp luật quy định.

- Văn bản công chứng, chứng thực được coi là chứng cứ nếu việc công chứng, chứng thực được thực hiện theo đúng thủ tục do pháp luật quy định.

- Các nguồn khác mà pháp luật có quy định được xác định là chứng cứ theo điều kiện, thủ tục mà pháp luật quy định.

4. Trách nhiệm thu thập, cung cấp tài liêu, chứng cứ

Trong vụ việc dân sự  việc thu thập, cung cấp tài liệu chứng cứ vừa là quyền vừa là đương sự có trách nhiệm tự thu thập, cung cấp chứng cứ; nếu không tự thu thập được sau khi đã áp dụng mọi biện pháp, họ có quyền yêu cầu Tòa án hỗ trợ và Tòa án sẽ yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan cung cấp. Chứng cứ bao gồm tài liệu, vật chứng, lời khai, giám định... được nộp cho Tòa án theo trình tự, thủ tục quy định (bao gồm cả hình thức điện tử) và phải nộp trong thời hạn chuẩn bị xét xử, nếu không sẽ ảnh hưởng đến quyền lợi của đương sự. khoản 1 Điều 96 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 đã quy định: “Trong quá trình Tòa án giải quyết vụ việc dân sự, đương sự có quyền và nghĩa vụ giao nộp tài liệu, chứng cứ cho Tòa án. Trường hợp tài liệu, chứng cứ đã được giao nộp chưa bảo đảm đủ cơ sở để giải quyết vụ việc thì thẩm phán yêu cầu đương sự giao nộp bổ sung tài liệu, chứng cứ. Nếu đương sự không giao nộp hoặc giao nộp không đầy đủ tài liệu, chứng cứ do Tòa án yêu cầu mà không có lý do chính đáng thì Tòa án căn cứ vào tài liệu, chứng cứ mà đương sự đã giao nộp và Tòa án đã thu thập theo quy định tại Điều 97 của Bộ luật này để giải quyết vụ việc dân sự"